التهاب مفصل ساکروایلیاک (Sacroiliac Joint Inflammation) یکی از علل شایع درد پایین کمر و لگن است که بسیاری از افراد آن را با دیسک کمر اشتباه میگیرند. این مفصل که در عمق لگن قرار دارد، نقش حیاتی در انتقال نیرو بین ستون فقرات و پاها ایفا میکند. هرگونه التهاب یا اختلال در عملکرد آن، میتواند باعث درد شدید، محدودیت حرکتی و حتی بیثباتی در ناحیه کمر شود.
مفصل ساکروایلیاک در واقع نقطه اتصال بین استخوان ساکروم (پایه ستون فقرات) و استخوان ایلیاک (بخش بالایی لگن) است. هر انسان دو مفصل ساکروایلیاک دارد؛ یکی در سمت راست و دیگری در سمت چپ.
این مفصل از نوع مفصل نیمه متحرک است، یعنی حرکت محدودی دارد اما برای ثبات و انتقال وزن بدن از ستون فقرات به پاها بسیار حیاتی است. اگرچه اندازه و حرکت آن کوچک است، اما هرگونه التهاب یا اختلال عملکرد در این مفصل میتواند باعث ایجاد دردهای شدیدی شود که حتی راه رفتن و نشستن را دشوار کند.
مفصل ساکروایلیاک همانند یک لولا یا ضربهگیر طبیعی عمل میکند که نیروهای وارد بر بدن را در حین ایستادن، راه رفتن یا دویدن جذب و توزیع میکند. هنگامی که این مفصل دچار التهاب شود، حرکت طبیعی بین لگن و ستون فقرات مختل میشود و بدن برای جبران، وضعیتهای اشتباهی به خود میگیرد. نتیجه آن درد در ناحیه پایین کمر، لگن و حتی پاهاست. به همین دلیل، سلامت مفصل ساکروایلیاک برای حفظ تعادل و تحرک بدن ضروری است.
دلایل بروز التهاب مفصل ساکروایلیاک
علل مکانیکی و ساختاری
شایعترین علت التهاب SI، اختلالات مکانیکی یا فشار بیش از حد به مفصل است. عواملی مانند:
- بلند کردن اجسام سنگین یا حرکات ناگهانی بدن
- چرخش مکرر تنه هنگام کار یا ورزش
- اختلال در همترازی لگن (Pelvic Imbalance)
- آسیب یا افتادن روی باسن
- اختلاف طول پاها (Leg Length Discrepancy)
تمام این موارد باعث میشوند فشار غیرطبیعی بر مفصل وارد شود و در نتیجه، التهاب و درد ایجاد گردد. زنان به دلیل تغییرات لگنی در دوران بارداری و زایمان، بیشتر در معرض التهاب این مفصل قرار دارند.
عوامل التهابی و بیماریهای زمینهای
در برخی موارد، التهاب ساکروایلیاک میتواند بهدلیل بیماریهای سیستم ایمنی و التهابی ایجاد شود. از جمله:
- آرتریت پسوریاتیک (Psoriatic Arthritis)
- بیماری اسپوندیلیت آنکیلوزان (Ankylosing Spondylitis)
- بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو (التهاب روده)
در این نوع بیماران، التهاب ناشی از واکنش سیستم ایمنی است و معمولاً دوطرفه (هر دو مفصل) را درگیر میکند. فیزیوتراپی در این بیماران با هدف کاهش درد، حفظ تحرک و جلوگیری از خشکی مفصل انجام میشود.
علائم و نشانههای التهاب مفصل ساکروایلیاک
درد ناشی از التهاب SI معمولاً در قسمت پایین کمر، باسن یا پشت لگن احساس میشود. گاهی این درد به سمت ران، کشاله ران یا حتی ساق پا انتشار مییابد. ویژگیهای درد شامل:
- احساس تیرکشیدن یا سوزش در یک طرف لگن
- تشدید درد هنگام ایستادن طولانی یا بالا رفتن از پلهها
- کاهش درد هنگام دراز کشیدن
- گرفتگی عضلات باسن و پایین کمر
در برخی بیماران، حتی تعویض وضعیت از نشستن به ایستادن میتواند بسیار دردناک باشد.
بسیاری از افراد درد مفصل ساکروایلیاک را با دیسک کمر یا سیاتیک اشتباه میگیرند، اما تفاوتهایی بین آنها وجود دارد:
- در التهاب SI، درد معمولاً در مرکز کمر نیست بلکه در یک سمت باسن متمرکز است.
- درد سیاتیکی معمولاً با بیحسی و سوزنسوزن شدن پا همراه است، اما در SI این علائم کمتر دیده میشود.
- در فتق دیسک، درد با خم شدن افزایش مییابد، در حالیکه در التهاب SI معمولاً با ایستادن یا چرخش لگن بدتر میشود.
تشخیص دقیق نیازمند بررسی دقیق فیزیوتراپیست و انجام تستهای خاص است.
نقش فیزیوتراپی در درمان التهاب مفصل ساکروایلیاک
فیزیوتراپی با هدف کاهش درد، بازگرداندن تحرک طبیعی مفصل و جلوگیری از بازگشت مجدد التهاب انجام میشود.
اهداف اصلی عبارتند از:
- کاهش التهاب و اسپاسم عضلانی اطراف مفصل
- افزایش ثبات و هماهنگی حرکتی لگن
- تقویت عضلات حمایتکننده ستون فقرات و لگن
- آموزش وضعیت صحیح بدن هنگام نشستن و راه رفتن
فیزیوتراپی نهتنها درمانی برای تسکین موقتی درد است، بلکه روشی ریشهای برای اصلاح عملکرد بدن محسوب میشود.
روشها و تکنیکهای کاربردی در فیزیوتراپی
درمان فیزیوتراپی شامل ترکیبی از روشهای زیر است:
- درمان دستی (Manual Therapy): برای آزادسازی مفصل و کاهش چسبندگیها.
- تمرینات کششی: برای شل کردن عضلات سفت باسن و همسترینگ.
- تمرینات تقویتی: برای عضلات مرکزی بدن (Core) و تثبیتکنندههای لگن.
- الکتروتراپی و اولتراسوند: برای کاهش التهاب و تحریک ترمیم بافتی.
- آموزش اصلاح وضعیت بدن (Posture Training): برای جلوگیری از بازگشت درد.
با اجرای منظم این برنامه، بیشتر بیماران در مدت چند هفته بهبود قابلتوجهی را تجربه میکنند.
تمرینات کششی (Stretching Exercises)
تمرینات کششی در فیزیوتراپی مفصل ساکروایلیاک نقش اساسی در کاهش درد و بازگرداندن انعطافپذیری مفصل دارند. هدف این تمرینات، کاهش فشار بر مفصل و آرامسازی عضلات اطراف آن است. برخی از تمرینات مفید عبارتند از:
کشش عضله پیریفورمیس (Piriformis Stretch):
به پشت دراز بکشید، یک پا را روی زانوی مقابل قرار دهید و با دو دست ران پای مخالف را به سمت سینه بکشید. این تمرین به کاهش فشار از روی عصب سیاتیک و مفصل ساکروایلیاک کمک میکند.
مدت زمان: ۲۰ تا ۳۰ ثانیه
تکرار: ۳ مرتبه در هر سمت
کشش زانو به سینه (Single Knee to Chest):
دراز بکشید و یکی از زانوها را به سمت سینه بکشید. این حرکت باعث کاهش کشش در ناحیه پایین کمر و لگن میشود.
مدت زمان: ۲۰ ثانیه
تکرار: ۵ مرتبه برای هر پا
چرخش لگن (Pelvic Tilt):
در حالت درازکش، زانوها را خم کنید و لگن را بهآرامی به سمت بالا بچرخانید تا کمر به زمین بچسبد. این تمرین عضلات شکم و کمر را تقویت و فشار روی مفصل SI را کاهش میدهد.
این تمرینات باید با دقت و زیر نظر فیزیوتراپیست انجام شوند تا از آسیب یا تحریک بیشتر مفصل جلوگیری شود.
تمرینات تقویتی (Strengthening Exercises)
تقویت عضلات تثبیتکننده لگن و ستون فقرات برای پشتیبانی از مفصل ساکروایلیاک ضروری است. فیزیوتراپیست معمولاً تمریناتی مانند موارد زیر را تجویز میکند:
تمرین پل (Bridge Exercise):
در حالت درازکش با زانوهای خم، لگن را بهآرامی بالا ببرید تا بدن از شانه تا زانو در یک خط مستقیم قرار گیرد. این تمرین عضلات باسن، همسترینگ و پایین کمر را فعال میکند.
نگهداشتن به مدت ۵ ثانیه، تکرار ۱۰ مرتبه.
تمرین پلانک (Plank):
بدن را در حالت شنا نگه دارید و بر آرنج و پنجه پا تکیه کنید. این تمرین عضلات مرکزی (Core) را تقویت کرده و پایداری لگن را افزایش میدهد.
تمرین فشردهسازی لگن (Pelvic Squeeze):
در حالت نشسته یا درازکش، یک توپ نرم بین زانوها قرار دهید و زانوها را به هم فشار دهید. این حرکت عضلات داخلی ران را تقویت کرده و موجب ثبات بیشتر در لگن میشود.
انجام مداوم این تمرینات، نقش کلیدی در جلوگیری از بازگشت التهاب و درد دارد.
سؤالات متداول (FAQs)
علائم التهاب مفصل ساکروایلیاک چیست؟
درد در یک سمت پایین کمر یا باسن، سفتی لگن و درد هنگام ایستادن یا بالا رفتن از پله از شایعترین علائم هستند.
آیا فیزیوتراپی میتواند التهاب SI را بهطور کامل درمان کند؟
بله، در بیشتر موارد فیزیوتراپی میتواند بدون نیاز به جراحی، مفصل را به وضعیت طبیعی بازگرداند.
چند جلسه فیزیوتراپی برای درمان التهاب مفصل ساکروایلیاک لازم است؟
معمولاً بین ۸ تا ۱۲ جلسه بسته به شدت التهاب و پاسخ بدن به درمان کافی است.
آیا التهاب SI با ورزش تشدید میشود؟
تمرینات سنگین ممکن است درد را بدتر کنند، اما تمرینات کنترلشده فیزیوتراپی کاملاً ایمن و مفید هستند.
آیا امکان بازگشت التهاب پس از درمان وجود دارد؟
در صورت رعایت نکات فیزیوتراپی و انجام تمرینات خانگی، احتمال بازگشت التهاب بسیار پایین است.
