فیزیوتراپی برای بیماران قطع عضو فقط شامل تمرینهای فیزیکی نیست؛ بلکه برنامهای جامع است که توانبخشی جسمی، روانی و عملکردی را در بر میگیرد. هدف نهایی فیزیوتراپی، کمک به بیمار برای دستیابی به استقلال کامل و بازگشت به فعالیتهای شغلی و اجتماعی است.
قطع عضو، تجربهای دشوار و پیچیده است که نهتنها بر جسم بلکه بر روح و روان بیمار نیز تأثیر عمیقی میگذارد. از دست دادن یک اندام میتواند تعادل بدن، راه رفتن، استقلال فردی و اعتمادبهنفس را تحت تأثیر قرار دهد. در این شرایط، فیزیوتراپی تخصصی برای بیماران قطع عضو نقش حیاتی در بازگرداندن توان حرکتی، آمادگی برای استفاده از پروتز و بازگشت به زندگی روزمره دارد.
چرا فیزیوتراپی پس از قطع عضو حیاتی است؟
پس از قطع عضو، بدن با تغییرات جدیدی روبهرو میشود: وزن بدن دوباره توزیع میشود، تعادل از بین میرود و عضلات باقیمانده ممکن است ضعیف یا کوتاه شوند. اگر این شرایط بدون مداخله درمانی رها شوند، منجر به بدشکلی، درد مزمن، یا محدودیت حرکتی دائمی خواهند شد.
فیزیوتراپی با هدف پیشگیری از عوارض و آمادهسازی بدن برای سازگاری با شرایط جدید آغاز میشود. درمان شامل:
- کاهش درد و تورم
- جلوگیری از کوتاهی عضلات و تغییر شکل اندام
- تقویت عضلات باقیمانده
- آموزش نحوه صحیح نشستن، ایستادن و حرکت با پروتز
اهداف اصلی توانبخشی در بیماران قطع عضو
اهداف فیزیوتراپی در این بیماران بهصورت مرحلهای تنظیم میشود و شامل موارد زیر است:
- بهبود سلامت عمومی و کاهش درد پس از عمل
- افزایش قدرت و تعادل بدن برای جبران اندام از دست رفته
- آمادهسازی اندام باقیمانده برای استفاده از پروتز
- آموزش راه رفتن مجدد و استفاده از وسایل کمکی
- بازگرداندن استقلال فردی و اعتمادبهنفس
مراحل توانبخشی پس از قطع عضو
فاز حاد (روزهای اولیه پس از عمل جراحی)
در روزهای اول پس از قطع عضو، هدف اصلی فیزیوتراپی حفظ سلامت عمومی و جلوگیری از عوارض ثانویه است.
در این مرحله، فیزیوتراپیست تمرکز خود را بر موارد زیر میگذارد:
- کنترل درد و تورم با کمپرس سرد یا بانداژ فشاری
- حفظ دامنه حرکتی مفاصل مجاور
- انجام تمرینات سبک برای بهبود گردش خون
- آموزش وضعیت صحیح بدن برای جلوگیری از خمیدگی یا بدشکلی
در قطع عضو پا، مثلاً در ناحیه زیر زانو، باید از قرار دادن بالش زیر زانو خودداری شود تا مفصل در وضعیت خمیده نماند، زیرا باعث کنتراکچر (انقباض دائمی) خواهد شد.
فاز توانبخشی و آمادهسازی برای پروتز
پس از بهبود زخم، مرحله دوم آغاز میشود که هدف آن آمادهسازی بیمار برای استفاده از اندام مصنوعی (پروتز) است.
در این مرحله، فیزیوتراپی شامل:
- تمرینات تقویتی برای عضلات لگن، ران و تنه
- تمرینات تعادلی در حالت نشسته و ایستاده
- آموزش نحوه انتقال وزن از یک سمت بدن به سمت دیگر
- مراقبت از پوست و محل قطع عضو برای جلوگیری از زخم فشاری
این مرحله معمولاً بین ۴ تا ۸ هفته طول میکشد، بسته به نوع و محل قطع عضو.
تکنیکها و روشهای اصلی فیزیوتراپی برای بیماران قطع عضو
تمرینات کششی و تقویتی برای عضلات باقیمانده
پس از قطع عضو، عضلات مجاور محل جراحی در معرض ضعف و کوتاهی قرار دارند. تمرینات کششی برای حفظ انعطافپذیری و تمرینات تقویتی برای بازگرداندن قدرت عضلانی ضروریاند.
نمونه تمرینات:
کشش عضلات ران و لگن برای جلوگیری از سفتی مفصل
تمرینات مقاومتی با نوار کشی (TheraBand) برای تقویت عضلات بازمانده
تمرینات ایزومتریک: انقباض عضلات بدون حرکت مفصل، که در مراحل اولیه بسیار مفید است
آموزش وضعیت بدنی و تعادل در نشستن و ایستادن
در بیماران قطع عضو اندام تحتانی، یادگیری مجدد تعادل در حالت نشسته، ایستاده و راه رفتن از اهمیت بالایی برخوردار است.
تمرینات تعادلی به بیمار کمک میکند تا با مرکز ثقل جدید بدن خود هماهنگ شود.
مثلاً:
در حالت نشسته، بیمار یاد میگیرد وزن بدن را بهصورت مساوی بین دو سمت بدن تقسیم کند.
در مراحل بعدی، تمرینات ایستاده و استفاده از وسایل کمکی مانند واکر یا چوب زیر بغل آموزش داده میشود.
در بیماران قطع عضو اندام فوقانی نیز تمرکز بر آموزش استفاده از اندام باقیمانده و تقویت عضلات کتف و شانه برای جبران عملکرد دست از دست رفته است.
فیزیوتراپی در آمادهسازی برای استفاده از پروتز
آمادهسازی اندام باقیمانده برای اتصال پروتز (Stump Conditioning)
قبل از نصب پروتز، اندام باقیمانده باید از نظر شکل، استحکام، انعطافپذیری و سلامت پوست آماده شود.
فیزیوتراپیست با آموزش موارد زیر به بیمار کمک میکند:
- ماساژ ملایم و بانداژ فشاری برای کاهش تورم و شکلدهی مناسب به اندام
- تمیز نگه داشتن پوست و جلوگیری از تعریق یا زخمهای پوستی
- تمرینات مقاومتی برای افزایش استقامت عضلات اندام باقیمانده
- آموزش استفاده صحیح از پروتز و مراقبتهای پوستی
پس از نصب پروتز، فیزیوتراپی نقش راهبردی در آموزش بیمار دارد. آموزش شامل:
نحوه پوشیدن و درآوردن پروتز
راه رفتن با وزن متعادل روی هر دو سمت بدن
مراقبت از پوست و پیشگیری از زخم فشاری در محل اتصال پروتز
روشهای فیزیوتراپی برای کاهش درد فانتوم
آینهدرمانی (Mirror Therapy):
در این روش، بیمار در مقابل آینهای قرار میگیرد که تصویر اندام سالم را نشان میدهد و مغز را فریب میدهد تا تصور کند اندام قطعشده حرکت میکند. این تمرین ساده، در بسیاری از بیماران باعث کاهش چشمگیر درد فانتوم میشود.
تحریک الکتریکی (TENS):
ارسال جریان الکتریکی ضعیف به عضلات اطراف محل قطع، باعث کاهش تحریک عصبی غیرطبیعی و کاهش احساس درد میشود.
ماساژ و حساسیتزدایی (Desensitization):
ماساژ آرام اندام باقیمانده با حوله نرم یا برس مخصوص، باعث عادت دادن اعصاب به لمس و کاهش حساسیت بیشازحد میشود.
مدیتیشن و تمرینات ذهنی:
فیزیوتراپیستها اغلب از تکنیکهای آرامسازی و تنفس عمیق برای کاهش استرس و کنترل درد استفاده میکنند.
سؤالات متداول
چه زمانی باید فیزیوتراپی بعد از قطع عضو شروع شود؟
معمولاً از ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از جراحی، در صورت اجازه پزشک، فیزیوتراپی آغاز میشود.
آیا درد فانتوم با فیزیوتراپی قابل درمان است؟
بله، با استفاده از آینهدرمانی، تحریک الکتریکی و تکنیکهای ذهنی میتوان شدت درد را کاهش داد.
چقدر طول میکشد تا بیمار با پروتز راه برود؟
بسته به نوع قطع عضو، معمولاً بین ۶ تا ۱۲ هفته پس از جراحی.
آیا میتوان با پروتز ورزش کرد؟
بله، بسیاری از بیماران با پروتزهای ورزشی در فعالیتهایی مانند دویدن، دوچرخهسواری و حتی فوتبال شرکت میکنند.
آیا بیماران قطع عضو میتوانند زندگی مستقل داشته باشند؟
بله، با فیزیوتراپی منظم، آموزش مناسب و حمایت خانواده، استقلال کامل امکانپذیر است.
