فیزیوتراپی برای درد پاشنه پا یک روش درمانی موثر است که با بهره گیری از تکنیک های مختلف درمانی می تواند به تسکین درد پاشنه پا کمک کند. درد پاشنه یکی از شایع ترین شکایات بیماران در حوزه ارتوپدی و فیزیوتراپی است. بسیاری از افراد پس از بیدار شدن از خواب یا بعد از ایستادن طولانی مدت، احساس درد، تیر کشیدن یا سوزش در ناحیه پاشنه دارند. این درد میتواند محدود به صبح ها باشد یا در طول روز تداوم یابد. در مواردی شدت درد آنقدر زیاد است که حتی راه رفتن ساده را هم با مشکل مواجه میکند.
پاشنه پا نقطه تحمل وزن بدن در هنگام ایستادن و راه رفتن است. این ناحیه از بافت های نرم، استخوان پاشنه (کالکانئوس)، تاندون ها، اعصاب و رگ ها تشکیل شده است. هرگونه التهاب، پارگی یا فشار بیش از حد بر این ناحیه می تواند باعث بروز درد شود. در بسیاری از موارد، درد پاشنه ناشی از شرایط مزمنی مثل التهاب پلانتار فاشیا یا خار پاشنه پا است.
برخلاف تصور برخی افراد، درد پاشنه فقط مختص سالمندان نیست. این عارضه میتواند در ورزشکاران، افراد شاغل با فعالیت بدنی زیاد، کارمندانی که ساعات طولانی روی پا هستند یا حتی کودکان در حال رشد نیز دیده شود. در نتیجه، شناخت علت و پیگیری درمان از جمله فیزیوتراپی بسیار مهم است تا از مزمن شدن آن جلوگیری شود.
علل شایع درد پاشنه
التهاب پلانتار فاشیا (Plantar Fasciitis)
یکی از رایجترین علل درد پاشنه، التهاب پلانتار فاشیا است. این بیماری که به نام “فاشیای کف پا” نیز شناخته میشود، به التهاب باند فیبری ضخیمی گفته میشود که از پاشنه تا انگشتان کشیده شده و وظیفهی حمایت از قوس کف پا را دارد.
در این وضعیت، فاشیا به دلیل فشار بیش از حد، کشیدگی مداوم یا کفش نامناسب دچار التهاب میشود. درد معمولاً به صورت تیر کشیدن یا سوزش در ناحیه زیر پاشنه ظاهر میشود و در هنگام بیدار شدن از خواب یا پس از نشستن طولانیمدت شدت میگیرد.
دلایل عمده بروز پلانتار فاشیاتیس:
- پوشیدن کفشهای صاف و فاقد قوس مناسب
- اضافهوزن
- ایستادن یا راه رفتن طولانیمدت
- کاهش انعطافپذیری عضلات پشت ساق پا
فیزیوتراپی در درمان این عارضه بسیار مؤثر است. تمرینات کششی برای عضلات ساق و فاشیای کف پا، ماساژ درمانی، درمان با اولتراسوند و استفاده از نوارهای کششی (Taping) از جمله روشهای مرسوم در درمان هستند.
خار پاشنه
خار پاشنه در واقع زائدهای استخوانی در زیر استخوان پاشنه است که گاهی با التهاب پلانتار فاشیا همراه است. برخلاف باور عمومی، خود خار پاشنه همیشه باعث درد نمیشود؛ بلکه التهاب اطراف آن، منبع اصلی درد است.
تصاویر رادیولوژی معمولاً وجود خار را تأیید میکنند، اما فیزیوتراپ بیشتر به علائم بالینی توجه دارد تا تصویر صرف. درمان آن مشابه التهاب پلانتار فاشیا است، با این تفاوت که گاهی از دستگاههایی مانند Shockwave Therapy نیز برای تجزیه زائده و تحریک بازسازی بافت استفاده میشود.
التهاب تاندون آشیل
تاندون آشیل بزرگترین تاندون بدن است که عضلات ساق پا را به استخوان پاشنه متصل میکند. در ورزشکاران، بهویژه دوندگان، این تاندون بیشتر تحت فشار قرار میگیرد. التهاب تاندون آشیل باعث درد در پشت پاشنه، تورم، حساسیت به لمس و گاهی محدودیت در حرکت مچ پا میشود.
درمان با فیزیوتراپی شامل:
- تمرینات تقویتی تدریجی (Eccentric Loading)
- اولتراسوند برای کاهش التهاب
- ماساژ عرضی تاندون
- اصلاح روش راه رفتن و دویدن
بورسیت پاشنه
بورسها کیسههای کوچکی پر از مایع هستند که بین استخوان و تاندونها یا عضلات قرار دارند تا اصطکاک را کاهش دهند. گاهی اوقات بورس پشت پاشنه (بورس رتروکالکانئال) دچار التهاب میشود که موجب درد در پشت پاشنه میگردد.
عوامل مؤثر در بروز بورسیت:
- کفش تنگ یا سفت که پاشنه را تحت فشار قرار دهد
- فعالیت بیش از حد بدون آمادگی
- سابقه ضربه به پاشنه
فیزیوتراپی میتواند با استفاده از تکنیکهای ضد التهاب، تمرینات مخصوص و آموزش صحیح استفاده از کفش، علائم را کاهش دهد.
نقش فیزیوتراپی در درمان درد پاشنه
فیزیوتراپی یکی از مؤثرترین روشها برای درمان درد پاشنه پا است. برخلاف مصرف مسکنها که فقط علائم را پنهان میکنند، فیزیوتراپی به ریشه مشکل میپردازد. این روش درمانی با استفاده از تمرینات تخصصی، تکنیکهای دستی، و دستگاههای مدرن به کاهش درد، بهبود حرکت و بازسازی عملکرد طبیعی پا کمک میکند.
در ابتدا، فیزیوتراپ با معاینه دقیق پا، بررسی نوع راه رفتن، میزان انعطافپذیری عضلات و تحلیل کف پا، علت اصلی درد را شناسایی میکند. سپس برنامهای متناسب با نیازهای فرد تنظیم میشود که شامل تمرینات کششی و تقویتی، ماساژ درمانی، استفاده از دستگاههایی مثل TENS یا اولتراسوند، و اصلاح الگوهای حرکتی است.
از مزایای مهم فیزیوتراپی میتوان به جلوگیری از عمل جراحی، کاهش وابستگی به دارو، افزایش کیفیت زندگی و بازگشت سریعتر به فعالیتهای روزمره اشاره کرد. اگر فیزیوتراپی به موقع آغاز شود، حتی در موارد مزمن، امکان درمان کامل و پیشگیری از بازگشت درد بسیار بالا است.
مزایای فیزیوتراپی نسبت به درمانهای دیگر
در مقایسه با روشهایی مانند مصرف طولانیمدت دارو، تزریق کورتون یا جراحی، فیزیوتراپی کمخطرتر، اقتصادیتر و اثربخشتر است. برخی از مزایای بارز فیزیوتراپی عبارتاند از:
- درمان بدون دارو و جراحی: برای کسانی که نمیخواهند یا نمیتوانند دارو مصرف کنند.
- افزایش آگاهی حرکتی: فیزیوتراپی باعث اصلاح الگوی حرکتی و جلوگیری از آسیب مجدد میشود.
- مناسب برای همه سنین: کودکان، بزرگسالان و سالمندان میتوانند از آن بهرهمند شوند.
- قابلیت اجرا در خانه: بسیاری از تمرینات را میتوان تحت نظارت اولیه و سپس در منزل انجام داد.
در مجموع، فیزیوتراپی یک درمان هوشمندانه و اصولی برای درد پاشنه است که با مداومت و رعایت نکات درمانی، به نتایج چشمگیری منجر میشود.
روشهای درمانی در فیزیوتراپی
تمرینات کششی و تقویتی
تمرینات پایهی درمانی برای درد پاشنه شامل کشش فاشیای کف پا، عضلات ساق و همسترینگ هستند. تمرینات تقویتی هم به تثبیت عضلات پا کمک میکنند تا فشار کمتری به پاشنه وارد شود.
نمونه تمرینات کششی:
کشش با حوله: نشسته و حوله را دور پنجه پا بیندازید، سپس بهآرامی به سمت خود بکشید.
ایستاده روی پله: پاشنهها را آرام پایین بیاورید تا کشش در ساق پا احساس شود.
کشش فاشیا در حالت نشسته: انگشتان پا را به سمت بالا بکشید.
نمونه تمرینات تقویتی:
تمرین با توپ تنیس یا رول فومی زیر کف پا
بالا رفتن روی پنجه پا برای تقویت عضلات ساق
تمرینها باید روزانه و با حوصله انجام شوند تا تأثیرگذار باشند.
ماساژ درمانی و درمان دستی
فیزیوتراپها از تکنیکهای مختلف دستی برای کاهش تنش عضلانی، بهبود خونرسانی و کاهش درد استفاده میکنند. ماساژ با دست یا با ابزار مخصوص مثل گوی یخ یا توپ ماساژ، بافتهای متراکم را آزاد میکند و به تسریع روند درمان کمک میکند.
تکنیکهای دستی رایج:
- ماساژ عرضی بر روی تاندونها
- فشار عمیق برای آزادسازی نقاط ماشهای (Trigger Points)
- تکنیکهای موبیلیزاسیون مفاصل
این روشها اغلب در کنار تمرینات و سایر دستگاههای درمانی استفاده میشوند.
استفاده از اولتراسوند تراپی
اولتراسوند درمانی یکی از ابزارهای مؤثر برای کاهش التهاب و تحریک روند ترمیم بافت است. امواج صوتی با فرکانس بالا، به بافتهای عمقی نفوذ کرده و جریان خون را افزایش میدهند.
برای درمان درد پاشنه، بهخصوص در مواردی مثل التهاب پلانتار فاشیا یا تاندون آشیل، از اولتراسوند با قدرت متوسط و متمرکز استفاده میشود. این روش کاملاً بدون درد است و معمولاً در جلسات ۵ تا ۱۰ دقیقهای انجام میگردد.
سرما و گرما درمانی
استفاده از یخ در مراحل اولیه درد باعث کاهش التهاب و تورم میشود. گرما درمانی هم در مراحل مزمن به شل شدن عضلات و بهبود انعطافپذیری کمک میکند. فیزیوتراپ با توجه به نوع درد شما، یکی از این دو روش را یا ترکیبی از آنها را تجویز میکند.
تمرینات تعادلی و بازآموزی حرکتی
برخی از بیماران پس از مدتی دچار اختلال در راه رفتن طبیعی و تعادل میشوند. در این موارد، تمریناتی برای بازآموزی عضلات و بهبود هماهنگی آنها با سیستم عصبی ضروری است.
نمونههایی از این تمرینات:
- ایستادن روی یک پا
- استفاده از توپ تعادلی
- تمرین راه رفتن پاشنه به پنجه
