فیزیوتراپی بعد از سکته مغزی راهی برای بازگشت به زندگی عادی است که کمک زیادی به روند بهبود و بازیابی توانایی های از دست رفته در بیماران می کند. سکته مغزی یکی از اصلیترین علل ناتوانی در بزرگسالان است و میتواند تأثیرات عمیقی بر حرکت، گفتار و استقلال فرد بگذارد. پس از سکته مغزی، بیماران معمولاً با ضعف عضلانی، سفتی مفاصل، از دست دادن تعادل و ناتوانی در انجام کارهای ساده روزمره روبهرو میشوند. در این شرایط، فیزیوتراپی بعد از سکته مغزی نقشی حیاتی در بازگرداندن عملکرد حرکتی و بهبود کیفیت زندگی بیمار دارد.
فیزیوتراپی بعد از سکته مغزی، فرآیندی تدریجی اما حیاتی است که با تمرینات هدفمند، مغز را برای یادگیری مجدد حرکات آموزش میدهد. این درمان نهتنها به بازسازی عضلات کمک میکند، بلکه باعث فعال شدن مسیرهای عصبی جدید در مغز میشود.
سکته مغزی چیست و چه اتفاقی در بدن میافتد؟
سکته مغزی (Stroke) زمانی رخ میدهد که جریان خون به بخشی از مغز قطع یا به شدت کاهش یابد و سلولهای مغزی در آن ناحیه از بین بروند. این اتفاق میتواند به دلیل انسداد عروق (سکته ایسکمیک) یا پارگی عروق (سکته هموراژیک) رخ دهد. نتیجه این اختلال، از بین رفتن کنترل حرکتی، تعادل، گفتار و حتی حافظه در سمت مقابل بدن است. برای مثال، اگر سکته در سمت چپ مغز رخ دهد، معمولاً دست و پای سمت راست دچار ضعف یا فلج میشوند.
چرا فیزیوتراپی بعد از سکته حیاتی است؟
بعد از سکته مغزی، مغز توانایی خود را برای کنترل برخی از حرکات از دست میدهد. اما شگفتی بدن در این است که با تمرین و تحریک هدفمند، مغز میتواند مسیرهای جدید عصبی ایجاد کند. این پدیده را انعطافپذیری عصبی (Neuroplasticity) مینامند. فیزیوتراپی بعد از سکته مغزی دقیقاً با بهرهگیری از همین قابلیت مغز، به بیمار کمک میکند تا مجدداً حرکات از دسترفته را یاد بگیرد. هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال بازگشت عملکرد حرکتی و جلوگیری از ناتوانی دائمی بیشتر خواهد بود.
اهداف اصلی فیزیوتراپی بعد از سکته مغزی
بازگرداندن حرکت و عملکرد بدن
یکی از اهداف کلیدی فیزیوتراپی، بازسازی قدرت عضلات و هماهنگی حرکات بدن است. پس از سکته، بسیاری از بیماران توانایی انجام حرکات ساده مانند راه رفتن، گرفتن اشیا یا حفظ تعادل را از دست میدهند. فیزیوتراپیست با استفاده از تمرینات خاص، تلاش میکند مسیرهای عصبی و عضلانی را دوباره فعال کند.
برخی از اهداف حرکتی شامل:
- بازگرداندن کنترل عضلات دست و پا
- بهبود هماهنگی بین اندامها
- افزایش دامنه حرکتی مفاصل
- تقویت عضلات ضعیفشده
- بازآموزی راه رفتن و حفظ تعادل
- جلوگیری از عوارض ثانویه و ناتوانی دائمی
در بیمارانی که پس از سکته مغزی فعالیت کافی ندارند، مشکلات ثانویهای مانند خشکی مفاصل، زخم بستر، کاهش حجم عضلات و درد شانه (Shoulder Pain) بسیار شایع است. فیزیوتراپی با حرکات کنترلشده و منظم از بروز این عوارض جلوگیری میکند. همچنین، تمرینات تنفسی و وضعیتدهی مناسب بدن، خطر عفونتهای ریوی یا لختههای خونی را به حداقل میرسانند.
مراحل فیزیوتراپی
فاز حاد (روزهای اول پس از سکته)
این مرحله معمولاً در بیمارستان آغاز میشود، زمانی که بیمار هنوز در بستری به سر میبرد. هدف در این فاز، پیشگیری از عوارض بیتحرکی و حفظ دامنه حرکتی مفاصل است.
تمرینات سبک مانند:
- تغییر وضعیت بیمار هر دو ساعت یکبار
- تمرینات تنفسی برای جلوگیری از تجمع ترشحات ریوی
- حرکات نرم دست و پا با کمک فیزیوتراپیست (Passive Movements)
در این مرحله، تمرکز بر ایمنی و جلوگیری از آسیبهای بیشتر است.
فاز تحتحاد و مزمن (دوره توانبخشی و بازگشت به زندگی روزمره)
پس از تثبیت شرایط بیمار، مرحله اصلی فیزیوتراپی آغاز میشود. در این دوره تمرینات فعال و هدفمند معرفی میشوند تا بیمار بتواند به مرور حرکات مستقل را باز یابد.
اهداف این مرحله شامل:
- بازگرداندن توان حرکتی در اندامهای آسیبدیده
- تمرینات تعادلی برای ایستادن و راه رفتن
- هماهنگی بین حرکات دست، پا و تنه
- تمرینات عملکردی برای بازگشت به کارهای روزمره مانند لباس پوشیدن، خوردن غذا یا گرفتن اشیا
تمرینات فیزیوتراپی برای بیماران سکته مغزی
در روزهای اولیه، هدف فیزیوتراپی بازگرداندن حرکت در اندامهایی است که دچار ضعف یا فلج شدهاند. تمرینات باید با احتیاط و بهصورت تدریجی انجام شوند. برخی تمرینات مؤثر عبارتند از:
- حرکات پسیو (Passive Movements):
در این تمرینات، فیزیوتراپیست دست یا پای بیمار را بهآرامی حرکت میدهد تا مفاصل نرم بمانند و از خشکی جلوگیری شود.
این حرکات به تحریک مغز برای یادگیری مجدد مسیرهای حرکتی کمک میکنند. - حرکات اکتیو (Active Movements):
زمانی که بیمار کمی کنترل روی عضلات پیدا کند، تمرینات فعال شروع میشود. مثلاً بالا بردن بازو، خم کردن آرنج یا باز کردن پاها.
این تمرینات باعث تقویت عضلات و بهبود ارتباط مغز با بدن میشوند. - تمرینات آینهای (Mirror Therapy):
در این روش، بیمار از یک آینه برای مشاهده حرکت اندام سالم استفاده میکند تا مغز را فریب دهد که اندام آسیبدیده نیز در حال حرکت است.
