فیزیوتراپی تخصصی دست و شانه شاخهای از توانبخشی است که به درمان مشکلات حرکتی، عضلانی و عصبی این نواحی میپردازد. هدف آن، بازگرداندن قدرت، دامنه حرکتی و عملکرد طبیعی است، بهگونهای که بیمار بتواند بدون درد و محدودیت به فعالیتهای عادی خود بازگردد.
دست و شانه از مهمترین و پرکاربردترین اندام های بدن هستند که در تمام فعالیت های روزمره، از پوشیدن لباس تا کار با کامپیوتر ، نقش دارند. هرگونه آسیب یا درد در این نواحی میتواند توانایی انجام کارهای ساده را به شدت کاهش دهد.
این نوع فیزیوتراپی نهتنها برای درمان آسیبهای ورزشی یا پس از جراحی استفاده میشود، بلکه در اختلالات مزمن مانند آرتروز، پارگی تاندون ها و سندرم های فشاری عصبی نیز نقش اساسی دارد.
اهمیت فیزیوتراپی تخصصی دست و شانه
دست و شانه از نظر ساختار و عملکرد بسیار ظریف و هماهنگ هستند. مفصل شانه آزادترین دامنه حرکتی را در بدن دارد و دست، ابزار اصلی ارتباط انسان با محیط است. به همین دلیل، کوچکترین آسیب در این نواحی میتواند بر کیفیت زندگی تأثیر بگذارد.
برخلاف سایر مفاصل، مفصل شانه پایداری خود را بیشتر از طریق عضلات و تاندونها حفظ میکند نه استخوانها. بنابراین، هر نوع ضعف عضلانی یا التهاب میتواند موجب بیثباتی یا درد شانه شود.
در مورد دست نیز، وجود بیش از ۲۷ استخوان و دهها تاندون، رباط و عصب باعث میشود درمان آن نیاز به دانش تخصصی دقیق داشته باشد.
فیزیوتراپیست با بررسی دقیق علت درد، دامنه حرکتی و قدرت عضلانی، برنامهای منظم برای درمان ارائه میدهد. این برنامه معمولاً شامل:
- تمرینات کششی و تقویتی برای افزایش حرکت
- درمان دستی برای رفع چسبندگی بافتها
- تحریک الکتریکی برای بازسازی عضلات
- آموزش وضعیتهای صحیح بدن برای جلوگیری از آسیب مجدد
نتیجه این درمان، افزایش قدرت، انعطافپذیری و کاهش درد است، تا بیمار بتواند مجدداً از دستان و شانه خود بهصورت طبیعی استفاده کند.
ساختار پیچیده مفصل شانه و اهمیت پایداری آن
مفصل شانه از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
- استخوان بازو (Humerus)
- کتف (Scapula)
- ترقوه (Clavicle)
حرکت هماهنگ این اجزا، امکان انجام حرکات متنوعی مانند بالا بردن، چرخش و عقب بردن بازو را فراهم میکند. پایداری شانه بیشتر از طریق گروهی از عضلات به نام روتاتور کاف (Rotator Cuff) تأمین میشود. این عضلات مانند یک کمربند حمایتی اطراف مفصل را گرفته و از دررفتگی جلوگیری میکنند.
به دلیل همین ساختار ظریف، مفصل شانه مستعد آسیبهایی مانند التهاب تاندون، پارگی عضله، چسبندگی و درد مزمن است.
نقش عضلات و تاندونها در عملکرد دست و انگشتان
دست انسان شاهکار مهندسی طبیعت است. بیش از ۳۰ عضله و ۴۰ مفصل کوچک بهصورت هماهنگ کار میکنند تا حرکات دقیق مانند نوشتن، گرفتن، لمس یا تایپ را انجام دهند. هرگونه آسیب به یکی از این ساختارها میتواند حرکات طبیعی دست را مختل کند. بهعنوان مثال:
- التهاب تاندون باعث درد در حرکات تکراری (مثل تایپ) میشود.
- آسیب عصب میانی منجر به سندرم تونل کارپال و بیحسی انگشتان میگردد.
- شکستگی یا بیحرکتی طولانی، خشکی مفصل را ایجاد میکند.
در فیزیوتراپی تخصصی دست، تمرکز بر بازگرداندن هماهنگی بین این عضلات، اعصاب و تاندونهاست.
شایعترین آسیبها و بیماریهای دست و شانه
آسیبهای شانه (شانه منجمد، تاندونیت، پارگی روتاتورکاف)
۱. شانه منجمد (Frozen Shoulder):
این بیماری باعث خشکی شدید و دردناک مفصل شانه میشود. علت آن معمولاً التهاب کپسول مفصلی است. فیزیوتراپی در این مرحله با تمرینات کششی تدریجی، ماساژ و گرما درمانی باعث بازگشت دامنه حرکتی میشود.
۲. تاندونیت شانه (Shoulder Tendinitis):
التهاب تاندونهای عضلات روتاتورکاف در اثر استفاده بیش از حد یا وضعیت بدنی نامناسب رخ میدهد. درمان شامل یخ درمانی، اولتراسوند، لیزر و تمرینات تقویتی ملایم است.
۳. پارگی روتاتورکاف:
در اثر حرکات ناگهانی یا ضربه رخ میدهد. فیزیوتراپی پس از عمل ترمیمی، برای بازگرداندن حرکت و جلوگیری از چسبندگی ضروری است.
مشکلات دست و مچ (سندرم تونل کارپال، شکستگیها و خشکی مفصل)
۱. سندرم تونل کارپال:
فشار بر عصب میانی در مچ دست باعث بیحسی و گزگز انگشتان میشود. درمان شامل تمرینات کششی، استفاده از اسپلینت شبانه و فیزیوتراپی تخصصی برای کاهش فشار عصب است.
شکستگی و خشکی مفصل:
پس از گچگیری یا جراحی، مفصل دچار سفتی و ضعف عضلانی میشود. فیزیوتراپی با تمرینات تدریجی و ماساژ بافت نرم به بازیابی حرکت کمک میکند.
تاندونیت یا التهاب تاندون مچ:
ناشی از حرکات تکراری مانند تایپ یا کار با موس است. درمان با استراحت، یخ، اولتراسوند و تمرینات کششی انجام میشود.
ارزیابی در فیزیوتراپی تخصصی دست و شانه
معاینه حرکتی، عضلانی و عصبی
پیش از شروع درمان، فیزیوتراپیست با ارزیابی دقیق حرکات شانه و دست، میزان ضعف عضلات و سلامت اعصاب را بررسی میکند.
این ارزیابی شامل:
- تست دامنه حرکتی (ROM Test)
- ارزیابی قدرت عضلات با مقیاس MMT (Manual Muscle Testing)
- بررسی وضعیت عصبها از طریق تستهای حسی و واکنشی
- استفاده از ابزارهای تشخیصی مانند گونیومتر و تستهای عملکردی
برای اندازهگیری دقیق زاویه حرکات، از گونیومتر (Goniometer) استفاده میشود.
همچنین، تستهای عملکردی مانند Grip Strength Test (قدرت گرفتن دست) و Functional Reach Test (دامنه عملکرد شانه) برای ارزیابی میزان بهبود بهکار میروند.
این اطلاعات به فیزیوتراپیست کمک میکند تا برنامه درمانی را متناسب با نیاز بیمار طراحی کند.
روشهای درمانی تخصصی در فیزیوتراپی دست و شانه
درمانهای دستی (Manual Therapy) و تمریندرمانی
درمانهای دستی شامل تکنیکهایی برای رفع محدودیت حرکتی و بهبود جریان خون در بافتهای آسیبدیده است. این روشها شامل:
- Mobilization (تحریک ملایم مفصل) برای بازگرداندن حرکت طبیعی
- Soft Tissue Release (آزادسازی بافت نرم) برای کاهش چسبندگی و اسپاسم
- Stretching Exercises (تمرینات کششی) برای افزایش انعطافپذیری
تمریندرمانی نیز نقش کلیدی دارد. فیزیوتراپیست تمریناتی طراحی میکند که قدرت عضلات و هماهنگی عصبیعضلانی را بازگرداند.
استفاده از الکتروتراپی، اولتراسوند و لیزر درمانی
در کنار تمرینات، از دستگاههای فیزیوتراپی برای کاهش التهاب و تحریک ترمیم بافتها استفاده میشود:
- الکتروتراپی (TENS): برای کاهش درد و بهبود عملکرد عصبی
- اولتراسوند تراپی: برای افزایش جریان خون و رفع التهاب مزمن
- لیزر درمانی: برای تسریع بازسازی سلولی در تاندونها و مفاصل آسیبدیده
این تکنیکها در کنار درمان دستی و تمرینات، روند بهبودی را تا دو برابر سریعتر میکنند.
فیزیوتراپی تخصصی پس از جراحی دست و شانه
مراقبتهای اولیه پس از عمل جراحی
پس از جراحیهای ترمیمی مانند بازسازی تاندون یا تعویض مفصل شانه، فیزیوتراپی نقش حیاتی در جلوگیری از عوارض دارد.
در مراحل اولیه (۱ تا ۲ هفته اول):
تمرکز بر کاهش درد و التهاب با استفاده از یخدرمانی و الکتروتراپی است.
حرکات باید غیرفعال (Passive) باشند؛ یعنی فیزیوتراپیست یا دستگاه مفصل را حرکت دهد تا از چسبندگی جلوگیری شود.
استفاده از آتل محافظ برای تثبیت مفصل ضروری است.
فاز فعال و بازتوانی عملکردی
در این مرحله، تمرکز از کاهش درد به افزایش قدرت، کنترل و عملکرد حرکتی تغییر میکند.
تمرینات فعال-کمکی (Active Assisted) آغاز میشوند.
بیمار یاد میگیرد چگونه بهتدریج مفصل را بدون کمک حرکت دهد.
تمرینات تعادلی و حرکتی چندبُعدی برای بازگشت به فعالیتهای شغلی یا ورزشی اضافه میشوند.
در فیزیوتراپی شانه پس از جراحی روتاتورکاف، معمولاً دوره درمان بین ۸ تا ۱۲ هفته ادامه دارد. برای دست، بسته به نوع جراحی، بازتوانی کامل ممکن است تا ۳ ماه طول بکشد.
سؤالات متداول (FAQs)
آیا فیزیوتراپی دست و شانه دردناک است؟
خیر، تمرینات و درمانها باید در محدوده بدون درد انجام شوند. هرگونه درد شدید باید فوراً گزارش شود.
چند جلسه فیزیوتراپی برای درمان شانه منجمد لازم است؟
معمولاً بین ۸ تا ۱۲ جلسه، بسته به شدت چسبندگی و پاسخ بدن به درمان.
آیا میتوان تمرینات دست را در خانه انجام داد؟
بله، پس از آموزش صحیح توسط فیزیوتراپیست، تمرینات خانگی بخش مهمی از درمان محسوب میشوند.
درمان فیزیوتراپی پس از شکستگی چقدر طول میکشد؟
معمولاً ۶ تا ۱۰ هفته، اما بستگی به نوع شکستگی و وضعیت عضلات دارد.
آیا استفاده از دستگاههای فیزیوتراپی در منزل مؤثر است؟
در صورتیکه با نظر فیزیوتراپیست و بهصورت اصولی استفاده شود، بله میتواند مفید باشد.
