سردرد گردنی یکی از انواع کمتر شناختهشده اما بسیار شایع سردردهاست که معمولاً از ناحیه پشت سر شروع میشود و تا جلوی سر گسترش مییابد. خیلی از ما وقتی از سردرد صحبت میکنیم، ذهنمان به میگرن یا سردرد تنشی میرود، اما این نوع سردرد منشاء متفاوتی دارد: گردن. درواقع، منشأ اصلی این درد ساختارهای گردنی نظیر مهره ها، مفاصل، عضلات و اعصاب است. درمان آن نیز به همین دلیل نیاز به رویکردی چندوجهی دارد که یکی از مؤثرترین آنها فیزیوتراپی است.
سردرد گردنی (Cervicogenic Headache) سردردی است که منشاء آن در ناحیه گردن قرار دارد. برخلاف میگرن یا سردرد خوشهای که دلایل عصبی یا عروقی دارند، سردرد گردنی به دلیل مشکلات مکانیکی یا ساختاری در ناحیه گردن به وجود میآید. این سردرد اغلب به صورت درد مبهم، ضرباندار یا فشاری در پشت سر شروع میشود و میتواند به ناحیه پیشانی، شقیقهها یا حتی دور چشمها انتشار یابد.
این نوع سردرد معمولاً یکطرفه است و ممکن است با حرکات خاصی از گردن بدتر شود یا هنگام لمس مهرههای بالای گردن، درد آن تشدید شود. جالب است بدانید که حدود 15 تا 20 درصد از افرادی که سردرد مزمن دارند، دچار سردرد گردنی هستند، اما اغلب آن را با نوع دیگری از سردرد اشتباه میگیرند.
تشخیص دقیق سردرد گردنی از سایر انواع سردرد اهمیت زیادی دارد، چرا که درمان هرکدام متفاوت است. برخی تفاوتهای کلیدی عبارتاند از:
- میگرن با علائم نورولوژیک مثل تهوع، حساسیت به نور و صدا همراه است؛ در حالی که سردرد گردنی بیشتر به گردن محدود میشود.
- سردرد تنشی معمولاً دوطرفه است و در سراسر سر احساس میشود؛ اما سردرد گردنی غالباً یکطرفه و از پشت سر شروع میشود.
- سردرد خوشهای شدت بسیار بالایی دارد و معمولاً در اطراف چشم احساس میشود، که با سردرد گردنی متفاوت است.
دلایل و عوامل خطر سردرد گردنی
مشکلات ساختاری گردن
ستون فقرات گردنی شامل مهرهها، دیسکها، مفاصل فاست و بافتهای نرم اطراف است. هرگونه اختلال در این ساختارها میتواند منجر به تحریک اعصاب و بروز درد شود. برخی از مشکلات رایج شامل:
- آرتروز گردن: تخریب تدریجی مفاصل گردن که میتواند منجر به التهاب و درد شود.
- بیرون زدگی دیسک گردن: بیرونزدگی دیسکهای بینمهرهای که ممکن است به اعصاب فشار وارد کند.
- فشار بر مفاصل فاست: این مفاصل در حرکات چرخشی گردن نقش دارند و التهاب آنها میتواند درد ایجاد کند.
این مشکلات اغلب به دلیل وضعیت نادرست گردن، حرکات تکراری یا افزایش سن بروز میکنند.
وضعیت بدنی نادرست
یکی از عوامل پنهان و البته بسیار رایج سردرد گردنی، وضعیت نادرست بدن در طول روز است. نشستن طولانیمدت پشت میز، استفاده مداوم از موبایل (که به آن “Text Neck” هم گفته میشود)، رانندگی طولانی یا حتی خوابیدن در وضعیتهای نامناسب میتواند باعث فشار بیشازحد بر عضلات و مهرههای گردن شود.
خم کردن طولانی گردن به جلو باعث فشار بر دیسکهای گردنی میشود.
استفاده نادرست از بالش ممکن است مهرههای گردن را در موقعیت نامناسبی قرار دهد.
اصلاح این وضعیتها نقش کلیدی در پیشگیری و درمان سردرد گردنی دارد.
آسیبهای فیزیکی مانند تصادف یا سقوط
تصادفهای جادهای، بهویژه ضربات شلاقی (Whiplash)، میتوانند ساختار گردن را به شدت تحتتأثیر قرار دهند. در این نوع آسیبها، سر بهطور ناگهانی به جلو و عقب حرکت میکند که باعث کشش شدید عضلات و رباطهای گردنی میشود.
همچنین سقوط از ارتفاع، ضربه مستقیم به سر یا گردن، و حتی حرکات ناگهانی و شدید ورزشی ممکن است منجر به بروز سردرد گردنی شوند. بسیاری از افرادی که دچار سردردهای مزمن پس از سانحه میشوند، درواقع سردرد گردنی دارند که ناشی از آسیبهای فیزیکی است.
علائم شایع سردرد گردنی
محل درد و نوع آن
سردرد گردنی معمولاً در یک سمت سر شروع میشود، از پشت سر یا گردن آغاز شده و تا ناحیه گیجگاه یا پیشانی گسترش مییابد. درد ممکن است بهصورت مداوم یا ضرباندار باشد و شدت آن از خفیف تا متوسط تغییر کند.
ویژگیهای کلیدی:
- درد در ناحیه پسسری (اکسیپیتال)
- تشدید درد با حرکات گردن
- حساسیت به لمس در مهرههای بالای گردن
- در برخی موارد، انتشار درد به شانه یا بازو
برخلاف میگرن، این نوع سردرد معمولاً با تهوع یا حساسیت به نور همراه نیست؛ مگر در مواردی که ترکیبی از دو نوع سردرد وجود داشته باشد.
علائم همراه مانند سفتی گردن یا سرگیجه
یکی از علائم برجسته سردرد گردنی، سفتی و محدودیت حرکت در ناحیه گردن است. افراد معمولاً نمیتوانند به راحتی گردن خود را به چپ یا راست بچرخانند، یا احساس کشیدگی و فشار در عضلات پشت گردن دارند.
علائم دیگر ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- سرگیجه یا عدم تعادل هنگام بلند شدن یا حرکت سریع سر
- احساس صدای تقتق هنگام چرخش گردن
- احساس فشار در ناحیه پیشانی یا چشم
- در برخی موارد، تاری دید یا دوبینی
این علائم نشان میدهند که منشأ سردرد چیزی فراتر از یک مشکل ساده است و باید به ساختارهای گردن توجه شود.
چگونگی تشخیص سردرد گردنی
ارزیابی بالینی و فیزیکی
تشخیص صحیح سردرد گردنی نیاز به بررسی کامل پزشکی دارد. پزشک با بررسی تاریخچه بیمار، معاینه فیزیکی گردن و تستهای عملکردی، سعی میکند منبع درد را شناسایی کند.
روشهای معمول:
- بررسی دامنه حرکت گردن
- فشار بر مهرهها برای یافتن نقاط حساس
- ارزیابی قدرت عضلات گردن
- تستهای افتراقی برای تشخیص سردردهای میگرنی یا تنشی
همچنین متخصص فیزیوتراپی نیز میتواند با بررسی حرکت، کشش و وضعیت گردن در تشخیص کمک کند.
روشهای تصویربرداری (MRI، X-ray)
در صورتی که پزشک مشکوک به آسیبهای ساختاری باشد، تصویربرداری تشخیصی توصیه میشود. این تکنیکها به بررسی دقیقتر استخوانها، دیسکها و بافتهای نرم گردن کمک میکنند.
- MRI: برای بررسی دیسکها، رباطها و عضلات گردنی
- X-ray: برای دیدن ساختار استخوانی گردن و وجود آرتروز یا انحراف
- CT scan: در موارد خاص برای بررسی دقیق مفاصل فاست
تصویربرداری به تشخیص دقیق و طراحی یک برنامه درمانی مؤثر کمک میکند، بهویژه زمانی که قرار است فیزیوتراپی آغاز شود.
روشهای درمان
داروهای ضد التهاب و مسکن ها
وقتی فردی دچار سردرد گردنی میشود، اغلب اولین اقدامی که انجام میدهد مصرف داروهای مسکن است. داروهایی مانند ایبوپروفن، ناپروکسن یا حتی استامینوفن میتوانند بهطور موقتی درد را کاهش دهند، اما توجه داشته باشید که این داروها فقط علامت را کنترل میکنند، نه علت را. استفاده بلندمدت از این داروها نیز ممکن است عوارضی مانند مشکلات گوارشی، کلیوی یا وابستگی دارویی ایجاد کند.
در برخی موارد پزشک ممکن است داروهای شلکننده عضلات یا حتی داروهای ضد افسردگی سهحلقهای را برای کاهش حساسیت عصبی تجویز کند. اما استفاده از دارو باید بهعنوان بخشی از یک برنامه درمانی جامع در نظر گرفته شود، نه درمان اصلی.
نکات مهم هنگام مصرف دارو:
- دارو را طبق دستور پزشک مصرف کنید.
- از خوددرمانی طولانیمدت خودداری نمایید.
- در صورت عدم بهبود، به دنبال روشهای درمانی جایگزین مانند فیزیوتراپی باشید.
- تغییرات سبک زندگی و تمرینات خانگی
یکی از مهمترین مؤلفهها در درمان سردرد گردنی، تغییراتی است که شما در سبک زندگی خود اعمال میکنید. اغلب سردردهای گردنی به دلیل رفتارهای اشتباهی در زندگی روزمره ایجاد میشوند و با اصلاح آنها، درد بهمرور کاهش مییابد.
چند پیشنهاد مؤثر:
- اصلاح وضعیت نشستن: هنگام کار با کامپیوتر، صندلی و میز باید در ارتفاع مناسب قرار بگیرند. سر باید در راستای بدن باشد، نه خمشده رو به جلو.
- استفاده از بالش مناسب: بالش نباید خیلی بلند یا کوتاه باشد. بهترین بالش، آن است که سر و گردن را در راستای ستون فقرات نگه دارد.
- حرکات کششی گردن: تمرینات سادهای مانند چرخش آرام گردن، کشش جانبی یا بالا بردن شانهها میتوانند تنش عضلات گردن را کاهش دهند.
- کاهش زمان استفاده از موبایل و لپتاپ: “گردن موبایلی” یکی از دلایل اصلی بروز سردردهای گردنی در نسل جوان است.
- ایجاد عادتهای سالم در زندگی روزمره میتواند تأثیر شگفتانگیزی در پیشگیری و حتی درمان سردردهای گردنی داشته باشد.
نقش فیزیوتراپی در درمان سردرد گردنی
فیزیوتراپی یکی از مؤثرترین و علمیترین روشها برای درمان سردرد گردنی است که نهتنها درد را کاهش میدهد بلکه ریشهی مشکل را نیز هدف قرار میدهد. برخلاف داروها که فقط درد را موقتی تسکین میدهند، فیزیوتراپی به بازسازی، تقویت و اصلاح عملکرد گردن میپردازد.
ارزیابی کامل توسط فیزیوتراپیست
در اولین مرحله، فیزیوتراپیست با ارزیابی دقیق ساختار گردن، دامنه حرکتی، وضعیت بدنی و نقاط دردناک، یک برنامه درمانی اختصاصی برای شما طراحی میکند. این برنامه ممکن است شامل ترکیبی از تمرینات تقویتی، کششی، تکنیکهای دستی و اصلاح وضعیت بدن باشد.
تمرینات تقویتی عضلات گردن و شانهها
یکی از اصولیترین روشها در فیزیوتراپی سردرد گردنی، تقویت عضلات عمقی گردن و عضلات کمربند شانهای است. این عضلات در نگهداشتن صحیح سر و کاهش فشار روی مهرهها و اعصاب نقش مهمی دارند. تمریناتی مثل Chin Tuck یا بالا بردن آرام شانهها با کش میتوانند بسیار مفید باشند.
درمان دستی (Manual Therapy)
درمان دستی شامل تکنیکهایی مانند ماساژ عضلات، کشش مفاصل، موبیلیزیشن و منیپولاسیون است. این روشها توسط فیزیوتراپیست و با هدف آزادسازی تنشها و بهبود حرکت مفاصل گردن انجام میشوند. بسیاری از بیماران پس از چند جلسه درمان دستی کاهش محسوسی در درد خود احساس میکنند.
اصلاح وضعیت بدنی (Posture Correction)
یکی از مهمترین اهداف فیزیوتراپی اصلاح نحوه نشستن، ایستادن و حرکتهای روزانه است. فیزیوتراپیست به شما آموزش میدهد که چگونه در طول کار یا استراحت از وضعیت گردن و ستون فقرات خود محافظت کنید.
الکتروتراپی و گرما/سرما درمانی
در کنار تمرینات دستی و حرکتی، ممکن است از دستگاههای فیزیوتراپی مانند TENS، اولتراسوند یا گرمای موضعی برای کاهش درد و التهاب استفاده شود.
فیزیوتراپی با یک رویکرد جامع و شخصیسازیشده، نهتنها علائم را کاهش میدهد بلکه از عود مجدد آن نیز جلوگیری میکند. مهمتر اینکه بیمار بهمرور حس کنترل بیشتری بر بدن خود پیدا میکند و این باعث افزایش کیفیت زندگی میشود.
مزایای فیزیوتراپی نسبت به سایر روشهای درمانی
یکی از سؤالات رایج بیماران این است که چرا باید فیزیوتراپی را به جای دارو یا سایر روش ها انتخاب کنند. واقعیت این است که فیزیوتراپی یک رویکرد درمانی فعال و بدون عوارض جانبی دارویی است که هدف آن رفع علت ریشهای درد است، نه فقط تسکین موقت آن.
مزایای کلیدی فیزیوتراپی:
- بدون وابستگی به دارو: برخلاف داروهای مسکن که گاهی مصرف طولانیمدت آنها باعث وابستگی میشود، فیزیوتراپی این مشکل را ندارد.
- درمان ریشهای: با تقویت عضلات و بهبود عملکرد گردن، درد از پایه رفع میشود.
- افزایش آگاهی بدنی: بیمار با شناخت بهتر بدنش، میتواند از حرکات یا وضعیتهایی که باعث درد میشوند اجتناب کند.
- پیشگیری از عود مجدد: فیزیوتراپی با اصلاح الگوهای غلط حرکتی، احتمال برگشت درد را به شدت کاهش میدهد.
- افزایش دامنه حرکتی و انعطافپذیری: پس از چند جلسه، بسیاری از بیماران متوجه میشوند که راحتتر گردن خود را حرکت میدهند.
درواقع، فیزیوتراپی یک راهکار درمانی بلندمدت، مؤثر و علمی برای مقابله با سردرد گردنی است، بدون اینکه بدن را تحت فشار دارویی قرار دهد.
