شانه منجمد یا Frozen Shoulder یک بیماری مفصلی است که باعث محدودیت شدید حرکت و درد در شانه میشود. در این بیماری، کپسول مفصلی که اطراف مفصل شانه را میپوشاند، ضخیم و سفت میشود و در نتیجه حرکت شانه کاهش مییابد. این عارضه معمولاً به تدریج شروع میشود و در طی ماهها یا حتی سالها پیشرفت میکند.
تصور کنید که شانه مثل یک لولای در است؛ وقتی این لولا روان و سالم باشد، در بهراحتی باز و بسته میشود. اما اگر لولا زنگ بزند یا سفت شود، حرکت در هم قفل میشود. شانه منجمد دقیقاً همین وضعیت را برای مفصل شانه ایجاد میکند.
این بیماری بیشتر در افراد میانسال و بهویژه در زنان بین 40 تا 60 سال دیده میشود. برخلاف برخی مشکلات مفصلی دیگر، شانه منجمد معمولاً در اثر ضربه یا حادثه ناگهانی ایجاد نمیشود بلکه به مرور زمان و به شکل تدریجی بروز میکند.
شانه یکی از پرکاربردترین مفاصل بدن است و تقریباً در هر حرکت روزانه از آن استفاده میکنیم؛ از شانه کردن مو گرفته تا پوشیدن لباس و حتی خوابیدن. وقتی شانه دچار محدودیت حرکتی میشود، کیفیت زندگی فرد بهشدت کاهش مییابد.
اهمیت توجه به شانه منجمد در این است که اگر در مراحل اولیه تشخیص داده نشود و درمان مناسب صورت نگیرد، ممکن است سالها فرد را درگیر کند. بسیاری از بیماران حتی تصور میکنند که این مشکل هرگز درمان نمیشود، در حالی که درمانهای متنوعی از فیزیوتراپی در نیاوران گرفته تا دارو و حتی جراحی وجود دارد.
آناتومی شانه و نقش آن در حرکت بدن
مفصل شانه یکی از پیچیدهترین مفاصل بدن است. این مفصل از اتصال استخوان بازو (هومروس)، استخوان کتف (اسکاپولا) و استخوان ترقوه (کلاویکول) تشکیل میشود. آنچه شانه را منحصر بهفرد میکند، دامنه حرکتی بسیار بالای آن است؛ به طوری که تقریباً میتواند در هر جهتی حرکت کند.
اما همین آزادی حرکت باعث میشود که شانه آسیبپذیرتر از سایر مفاصل باشد. برای پایداری شانه، عضلات، رباطها و تاندونها نقش اساسی ایفا میکنند. وقتی کپسول مفصلی (یک بافت محکم که اطراف شانه را احاطه کرده) دچار التهاب و سفتی شود، حرکت شانه محدود و دردناک میگردد؛ این همان چیزی است که در شانه منجمد رخ میدهد.
شاید تا زمانی که شانه سالم است، هیچوقت متوجه نقش حیاتی آن نشویم. اما کافی است چند روز شانه شما درد بگیرد یا حرکتش محدود شود تا بفهمید چقدر به آن نیاز دارید. کارهایی مثل:
- بستن دکمههای پشت لباس
- برداشتن وسیلهای از قفسه بالا
- مسواک زدن یا شانه کردن مو
- حتی خوابیدن روی شانه
همه اینها برای فرد مبتلا به شانه منجمد به چالشی جدی تبدیل میشود. به همین دلیل، درمان این بیماری نهتنها یک موضوع پزشکی بلکه یک ضرورت برای بهبود کیفیت زندگی است.
علل و عوامل ایجاد شانه منجمد
عوامل خطر اصلی
شانه منجمد به طور دقیق هنوز علت مشخصی ندارد، اما پزشکان مجموعهای از عوامل خطر را شناسایی کردهاند که احتمال ابتلا را افزایش میدهند. مهمترین آنها عبارتاند از:
- سن و جنسیت: شانه منجمد بیشتر در افراد بالای 40 سال و بهویژه در زنان دیده میشود.
- بیحرکتی طولانیمدت: بعد از شکستگی بازو یا جراحی شانه، اگر فرد مدت زیادی شانهاش را تکان ندهد، احتمال یخزدگی شانه بیشتر است.
- آسیبهای قبلی: صدمات یا التهابهای مکرر میتوانند زمینهساز سفتی کپسول شانه شوند.
بیماریها و شرایط زمینهای موثر
برخی بیماریهای زمینهای احتمال بروز شانه منجمد را چندین برابر میکنند:
- دیابت: حدود 10 تا 20 درصد افراد دیابتی دچار شانه منجمد میشوند.
- بیماریهای تیروئید: چه پرکاری و چه کمکاری تیروئید میتواند نقش داشته باشد.
- بیماریهای قلبی یا سکته مغزی: بیمارانی که تحرکشان محدود است بیشتر در معرض خطر هستند.
- بیماریهای پارکینسون و مشکلات عصبی: به دلیل کاهش فعالیت و ضعف عضلات.
نقش سبک زندگی در بروز شانه منجمد
سبک زندگی نیز میتواند در ایجاد این عارضه نقش داشته باشد. افرادی که فعالیت فیزیکی کمی دارند یا ساعات طولانی پشت میز مینشینند، بیشتر در معرض این مشکل هستند. همچنین اضافه وزن و ضعف عضلات اطراف شانه میتواند زمینه را برای ابتلا فراهم کند.
بهطور کلی میتوان گفت شانه منجمد ترکیبی از عوامل ژنتیکی، بیماریهای زمینهای و سبک زندگی نامناسب است.
علائم و نشانههای شانه منجمد
علائم اولیه و پیشرفته
علائم شانه منجمد بهتدریج و معمولاً در سه مرحله ظاهر میشوند. در مراحل اولیه، فرد بیشتر احساس درد دارد، بهویژه هنگام حرکت دادن شانه. با گذشت زمان، درد کمتر میشود اما حرکت شانه به شدت محدود خواهد شد.
- درد شبانه: یکی از اولین نشانههاست و باعث اختلال خواب میشود.
- کاهش تدریجی دامنه حرکتی: فرد دیگر نمیتواند دستش را بالا ببرد یا پشت کمر ببرد.
- درد مزمن: حتی در حالت استراحت هم احساس ناراحتی وجود دارد.
تفاوت شانه منجمد با سایر مشکلات شانه
بسیاری از افراد درد شانه را با مشکلات دیگری مثل پارگی روتاتور کاف یا آرتروز اشتباه میگیرند. اما تفاوت اصلی شانه منجمد این است که در آن، حرکت شانه در تمام جهات محدود میشود. در حالی که در پارگی یا آسیب عضلات، محدودیت حرکت معمولاً در یک یا دو جهت خاص دیده میشود.
مراحل پیشرفت بیماری (یخزدگی، سفتی و بهبودی)
شانه منجمد معمولاً سه مرحله دارد:
مرحله یخزدگی (Freezing Stage): درد شدید و تدریجی افزایش مییابد و حرکت کاهش پیدا میکند. (4 تا 9 ماه)
مرحله سفتی (Frozen Stage): درد کمتر میشود اما محدودیت حرکت شدیدتر است. (4 تا 12 ماه)
مرحله بهبودی (Thawing Stage): دامنه حرکتی بهتدریج بازمیگردد. (6 ماه تا 2 سال)
این مراحل نشان میدهد که شانه منجمد یک بیماری طولانیمدت است و نیازمند صبر و درمان مستمر میباشد.
روشهای تشخیص شانه منجمد
معاینه بالینی توسط پزشک
اولین قدم برای تشخیص، مراجعه به پزشک ارتوپد یا متخصص فیزیوتراپی است. پزشک با بررسی تاریخچه بیماری و انجام حرکات خاص شانه، محدودیت حرکتی را ارزیابی میکند. تستهای سادهای مثل بالا بردن دست یا چرخاندن شانه معمولاً کافی هستند تا پزشک به شانه منجمد مشکوک شود.
آزمایشها و تصویربرداریهای پزشکی
برای اطمینان بیشتر، پزشک ممکن است از روشهای تصویربرداری استفاده کند:
- اشعه X: برای بررسی شکستگی یا آرتروز.
- MRI: بررسی دقیق بافت نرم و کپسول مفصلی.
- سونوگرافی: جهت بررسی التهاب یا پارگی احتمالی تاندونها.
روشهای درمان
یکی از اولین رویکردها برای کنترل شانه منجمد استفاده از دارو است. پزشکان معمولاً برای کاهش درد و التهاب، داروهایی مانند مسکنهای ساده (مثل استامینوفن) یا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) تجویز میکنند. این داروها کمک میکنند فرد بتواند راحتتر حرکات شانه را انجام دهد و فیزیوتراپی مؤثرتر شود.
در برخی موارد که درد بسیار شدید است، تزریق کورتیکواستروئید به داخل مفصل شانه انجام میشود. این تزریقها التهاب را کاهش داده و میتوانند در کوتاهمدت دامنه حرکتی را بهبود بخشند. البته باید توجه داشت که تزریق بیشازحد استروئید میتواند عوارضی مثل تضعیف تاندونها به همراه داشته باشد، بنابراین باید تحت نظر پزشک متخصص انجام شود.
فیزیوتراپی و توانبخشی
مهمترین روش درمان شانه منجمد، فیزیوتراپی است. تمرینهای کششی و تقویتی میتوانند به بازگشت تدریجی دامنه حرکتی شانه کمک کنند. در جلسات فیزیوتراپی، متخصص حرکات ملایمی را با شانه بیمار انجام میدهد تا از خشکی و سفتی بیشتر جلوگیری شود.
علاوه بر تمرینها، روشهای کمکی مانند اولتراسوند تراپی، گرما درمانی و تحریک الکتریکی نیز استفاده میشوند. این روشها جریان خون را افزایش داده و درد را کاهش میدهند. نکته مهم این است که فیزیوتراپی باید مداوم و با صبر و حوصله دنبال شود، چرا که بهبود شانه منجمد فرآیندی طولانی است.
جراحی و روشهای تهاجمی
اگر درمانهای غیرجراحی مؤثر نباشند و محدودیت حرکتی همچنان شدید باقی بماند، پزشک ممکن است جراحی را پیشنهاد کند. روشهای جراحی شامل:
مانور تحت بیهوشی (MUA): در این روش بیمار بیهوش میشود و پزشک با حرکات کنترلشده، شانه را باز میکند تا کپسول مفصلی کشیده شود.
آرتروسکوپی شانه: در این روش کمتهاجمی، جراح با استفاده از دوربین و ابزارهای کوچک، بافتهای سفتشده را آزاد میکند.
البته جراحی معمولاً آخرین گزینه است و فقط برای بیماران مقاوم به درمانهای دیگر توصیه میشود.
