فیزیوتراپی بعد از شکستگی استخوان برای کمک به تسریع بهبودی و بازیابی دامنه حرکات اندام اسیب دیده از اهمیت زیادی برخوردار است. شکستگی استخوان یکی از شایع ترین آسیب های اسکلتیعضلانی است که ممکن است در اثر ضربه مستقیم، افتادن، تصادف یا حتی ضعف ساختاری استخوانها مانند پوکی استخوان رخ دهد. شکستگی میتواند از یک ترک مویی ساده تا یک شکست کامل با جابهجایی قطعات استخوان متغیر باشد.
در علم پزشکی، انواع شکستگی شامل:
- شکستگی بسته (Closed Fracture): استخوان شکسته اما پوست باز نشده است.
- شکستگی باز (Open Fracture): استخوان از پوست بیرون زده و نیازمند مراقبتهای خاص است.
- شکستگی مویی (Hairline): ترکهای ریز بدون جدا شدن کامل استخوان.
- شکستگی جابهجا شده (Displaced): قطعات استخوان از موقعیت طبیعی خود خارج شدهاند.
- شکستگی چندتکهای (Comminuted): استخوان به چند قطعه شکسته است.
- شکستگی پیچشی (Spiral): بیشتر در تصادفات ورزشی، با پیچش زیاد استخوان ایجاد میشود.
شکستگی ممکن است در هر ناحیهای از بدن ایجاد شود: دست، پا، لگن، ستون فقرات، دندهها و… بسته به نوع شکستگی، درمان شامل گچگیری، آتلبندی، جراحی یا ترکیبی از اینها خواهد بود. اما پس از تثبیت استخوان، مرحلهای که بسیاری از بیماران آن را نادیده میگیرند، بازتوانی و فیزیوتراپی است که در کلینیک فیزیوتراپی در تجریش ارائه می شود؛ مرحلهای حیاتی برای بازیابی کامل عملکرد.
چرا فیزیوتراپی بعد از شکستگی استخوان ضروری است؟
بسیاری تصور میکنند که پس از گچ گرفتن یا جراحی و جوش خوردن استخوان، روند درمان پایان یافته است. اما حقیقت این است که در طول دوره بیحرکتی، عضلات اطراف محل شکستگی تحلیل میروند، مفاصل خشک میشوند و دامنه حرکتی کاهش مییابد. این موضوع میتواند منجر به ضعف عضلانی، درد مزمن، ناهماهنگی حرکتی و حتی خطر آسیب مجدد شود.
فیزیوتراپی دقیقاً در همین نقطه وارد عمل میشود. اهداف اصلی آن شامل موارد زیر است:
- افزایش تدریجی دامنه حرکت مفاصل اطراف شکستگی
- جلوگیری از خشکی مفصل و آتروفی عضلات
- بهبود تعادل، هماهنگی و الگوی حرکتی
- تقویت عضلات اطراف و بازگشت به عملکرد عادی
- کاهش درد و تورم باقیمانده
بدون فیزیوتراپی، حتی جوش خوردن کامل استخوان نیز تضمینی برای بازگشت کامل عملکرد نیست. در واقع، فیزیوتراپی حلقه نهایی درمان شکستگی هاست که به بیمار اجازه میدهد با اطمینان و قدرت به زندگی روزمره بازگردد.
مراحل بهبودی شکستگی استخوان
مرحله التهاب (Acute Phase)
این مرحله در چند روز اول پس از آسیب شروع میشود. بدن در واکنش به شکستگی، فرآیند التهابی را آغاز میکند که شامل افزایش جریان خون، تشکیل لخته و پاکسازی ناحیه آسیبدیده از سلولهای مرده است. درد، تورم و حساسیت در این مرحله طبیعی است.
در این فاز، فیزیوتراپیست بیشتر نقش آموزشدهنده و مشاور را دارد:
- ارائه تمرینات ایزومتریک سبک برای جلوگیری از تحلیل عضلات
- آموزش نحوه صحیح استفاده از وسایل کمکی (واکر، عصا)
- توصیه به حرکت ملایم مفاصل غیر درگیر برای پیشگیری از خشکی مفصل
مرحله ترمیم (Repair Phase)
این مرحله از حدود یک هفته تا چند هفته بعد از شکستگی آغاز میشود. در این زمان، استخوان بافت جدید تولید میکند و شروع به جوش خوردن میکند. گچ یا آتل هنوز روی عضو آسیبدیده قرار دارد، اما بیمار میتواند تمرینات سادهای را تحت نظر فیزیوتراپ انجام دهد.
تمرینات این دوره شامل:
- حرکات غیرفعال و فعال برای مفاصل اطراف
- تمرینات ایزومتریک برای تقویت عضلات ثابتکننده
- آموزش حرکت بدون آسیب
فیزیوتراپ باید با پزشک ارتوپد در ارتباط باشد تا مشخص شود که استخوان چقدر جوش خورده و چه میزان حرکت مجاز است.
مرحله بازسازی (Remodeling Phase)
این مرحله میتواند ماهها طول بکشد. استخوان در حال بازسازی ساختار اصلی خود است و به تدریج قویتر میشود. این فاز مهمترین مرحله برای بازتوانی کامل عملکرد عضو است.
در این فاز، فیزیوتراپی فعالتر میشود:
- تمرینات مقاومتی برای افزایش قدرت عضلات
- تمرینات پیشرفته برای بازگشت به فعالیتهای روزمره یا ورزشی
- تکنیکهای درمان دستی برای بهبود دامنه حرکت و کاهش چسبندگیها
در پایان این مرحله، هدف این است که بیمار به سطح عملکرد قبل از آسیب برسد یا حتی قویتر شود.
شروع فیزیوتراپی بعد از شکستگی استخوان
چه زمانی باید فیزیوتراپی آغاز شود؟
یکی از پرتکرارترین سؤالات بیماران این است که “از چه زمانی باید فیزیوتراپی را بعد از شکستگی شروع کنم؟” پاسخ این سؤال به شدت به نوع شکستگی، شدت آسیب، روش درمانی (جراحی یا غیر جراحی)، و وضعیت کلی سلامت بیمار بستگی دارد.
در حالت کلی، زمان شروع فیزیوتراپی به ۳ مرحله تقسیم میشود:
در حین گچ یا آتل (مرحله اولیه):
بلافاصله پس از تثبیت شکستگی و رفع درد حاد، فیزیوتراپیست ممکن است تمرینات غیر مستقیم مانند حرکات عضلات اطراف یا مفاصل غیر درگیر را آغاز کند. هدف این است که از ضعف عضلانی و خشکی مفاصل جلوگیری شود.
پس از برداشتن گچ یا آتل:
این مرحله بهترین زمان برای آغاز برنامه اصلی فیزیوتراپی است. حرکات فعال، تمرینات کششی، تقویتی و بازآموزی حرکتی به تدریج آغاز میشود تا دامنه حرکت و عملکرد مفصل به حالت عادی بازگردد.
مرحله پیشرفتهتر درمان:
زمانی که جوش خوردن استخوان کامل شده، تمرینات پیشرفتهتری برای بازگشت به فعالیتهای حرفهای یا ورزشی انجام میشود. این مرحله گاهی با حرکات تعادلی، مقاومتی و تمرینات تخصصی همراه است.
نکته مهم:
هیچ وقت بدون مشورت پزشک معالج یا فیزیوتراپیست متخصص، تمرینات را شروع نکنید. زمانبندی غلط میتواند روند بهبودی را مختل کند یا باعث آسیب مجدد شود.
اهداف اصلی فیزیوتراپی
بازگرداندن دامنه حرکتی
یکی از اولین اهداف فیزیوتراپی بعد از شکستگی، بازگرداندن دامنه حرکتی مفصلی است که در دوران گچ گرفتن یا بیحرکتی تحلیل رفته است. در دوران تثبیت استخوان، مفاصل اطراف محل شکستگی ممکن است کاملاً بیحرکت شده یا فقط به شکل محدود استفاده شده باشند. این محدودیت، در صورت عدم درمان، میتواند منجر به چسبندگی عضلات، کاهش انعطافپذیری، و حتی درد مزمن شود.
تمرینات بازگردانی دامنه حرکت ابتدا به شکل ملایم و کنترلشده آغاز میشوند، مثل:
حرکات پسیو (Passive): در ابتدا فیزیوتراپ، عضو را بدون مشارکت فعال بیمار حرکت میدهد.
حرکات اکتیو-پسیو: بیمار به کمک فیزیوتراپ یا وسایل کمکی، حرکات را انجام میدهد.
حرکات اکتیو: در مراحل بعدی، بیمار خودش بدون کمک شروع به حرکت دادن عضو میکند.
نتیجه این تمرینات، بازگشت تواناییهای حرکتی طبیعی مانند بالا آوردن دست، خمکردن زانو، یا چرخاندن مچ پا است. با تداوم تمرینات و پیگیری منظم، بیشتر بیماران میتوانند به طور کامل یا تقریباً کامل به دامنه حرکتی قبلی خود بازگردند.
تقویت عضلات اطراف محل شکستگی
در دوران بیحرکتی، عضلات دچار ضعف، تحلیل یا سفتی میشوند. این اتفاق بهویژه در اندامهای تحتانی میتواند بر تعادل و راه رفتن بیمار تأثیر بگذارد. فیزیوتراپی با هدف بازسازی قدرت عضلانی برنامههای خاصی را طراحی میکند که معمولاً شامل تمرینات مقاومتی، تمرین با وزنه یا کش، و تمرینات ایزومتریک میشود.
مثلاً برای شکستگی زانو:
در ابتدا تمرینات ایزومتریک برای تقویت عضلات چهارسر
سپس تمرینات سبک مقاومتی با کش ورزشی
در مراحل بعدی استفاده از وزنههای کوچک
با انجام این تمرینات، عضله نه تنها به حجم قبلی خود بازمیگردد، بلکه بهمرور میتواند نقش حمایتی از استخوان را نیز ایفا کند و از بروز آسیب مجدد جلوگیری نماید.
بهبود تعادل و هماهنگی حرکتی
بعد از شکستگی، بهویژه در ناحیه پا یا لگن، افراد اغلب دچار اختلال در تعادل میشوند. فیزیوتراپی با تمریناتی مانند:
- ایستادن روی یک پا
- استفاده از تخته تعادل
- تمرین راه رفتن روی خط مستقیم
میتواند حس عمقی بدن (Proprioception) را بازیابی کرده و اعتماد به نفس بیمار را در انجام حرکات بازگرداند. این تمرینات نقش مهمی در پیشگیری از افتادنهای آینده دارند، بهخصوص در سالمندان.
جلوگیری از خشکی مفصل و چسبندگی عضلات
اگر فیزیوتراپی بعد از شکستگی استخوان به موقع انجام نشود، احتمال بروز عوارضی مانند خشکی دائمی مفصل، کوتاهی عضلات یا چسبندگی تاندونها و لیگامانها افزایش مییابد. این عوارض گاهی آنقدر شدید میشوند که نیاز به جراحی مجدد برای آزادسازی بافتها وجود دارد.
با استفاده از تکنیکهایی مانند:
- تمرینات کششی تدریجی
- ماساژ درمانی تخصصی
- استفاده از دستگاههای اولتراسوند و لیزر
فیزیوتراپیستها بهصورت سیستماتیک از این عوارض پیشگیری کرده و دامنه عملکرد عضو را به حالت طبیعی بازمیگردانند.
