فیزیوتراپی پس از تعویض مفصل (Physiotherapy After Joint Replacement) مکمل درمان جراحی است و نقش مهمی در بازیابی دامنه حرکات مفصل دارد. جراحی تعویض مفصل یکی از موفقترین جراحیهای ارتوپدی در سراسر جهان است که زندگی میلیونها نفر را از درد مزمن و محدودیت حرکتی نجات داده است. اما نکتهای که بسیاری از بیماران نمیدانند این است که جراحی تنها نیمی از مسیر درمان است؛ نیمی دیگر به فیزیوتراپی و توانبخشی پس از عمل مربوط میشود. بدون انجام فیزیوتراپی منظم و اصولی، حتی بهترین جراحی ها نیز ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشند. فیزیوتراپی پس از تعویض مفصل به بدن کمک میکند تا حرکت طبیعی خود را بازیابد، عضلات اطراف مفصل تقویت شوند و خطر عوارض پس از عمل کاهش یابد.
تعویض مفصل (Joint Replacement) یک عمل جراحی است که در آن مفصل آسیبدیده ، معمولاً به دلیل آرتروز، شکستگی یا تحلیل غضروف – با یک مفصل مصنوعی جایگزین میشود.
شایعترین انواع تعویض مفصل عبارتند از:
- تعویض مفصل زانو (Total Knee Replacement – TKR)
- تعویض مفصل ران (Total Hip Replacement – THR)
هدف از این عمل، کاهش درد، بازگرداندن حرکت طبیعی و بهبود کیفیت زندگی بیمار است. با این حال، بعد از جراحی، عضلات اطراف مفصل ضعیف، دامنه حرکتی محدود و تورم شایع است. در این مرحله، فیزیوتراپی نقش حیاتی دارد.
نقش فیزیوتراپی در موفقیت جراحی تعویض مفصل
فیزیوتراپی پس از تعویض مفصل، به نوعی ادامه درمان جراحی محسوب میشود. بدون آن، عضلات به سرعت تحلیل میروند، مفصل خشک میشود و احتمال چسبندگی بافتی بالا میرود.
مزایای اصلی فیزیوتراپی عبارتند از:
- بازگرداندن قدرت و عملکرد عضلات اطراف مفصل
- افزایش انعطافپذیری و دامنه حرکتی
- پیشگیری از لخته خون (ترومبوز)
- بهبود تعادل و الگوی حرکتی صحیح
- بازگشت سریعتر بیمار به فعالیتهای روزمره
به همین دلیل، فیزیوتراپی باید از همان روزهای ابتدایی پس از جراحی آغاز شود.
اهداف اصلی فیزیوتراپی پس از تعویض مفصل
بازگرداندن حرکت و قدرت عضلانی
پس از جراحی، عضلات اطراف مفصل معمولاً به دلیل بیتحرکی یا آسیب جراحی ضعیف میشوند. فیزیوتراپی با تمرینات دقیق و تدریجی باعث تقویت این عضلات میشود تا بتوانند از مفصل جدید حمایت کنند.
برای مثال:
- در تعویض مفصل زانو، تمرکز روی عضله چهارسر ران (Quadriceps) است.
- در تعویض مفصل ران، تمرکز بر عضلات سرینی (Gluteal Muscles) میباشد.
جلوگیری از عوارض پس از عمل جراحی
یکی از مهمترین نقشهای فیزیوتراپی، پیشگیری از عوارض شایع پس از جراحی است، از جمله:
- تشکیل لخته خون در پاها (DVT)
- سفتی مفصل و محدودیت حرکتی
- تورم و التهاب طولانیمدت
عدم تعادل در راه رفتن
فیزیوتراپی با حرکات کنترلشده و گردش خون بهتر، از بروز این مشکلات جلوگیری میکند.
مراحل فیزیوتراپی پس از تعویض مفصل
فاز اولیه (روزهای اول پس از جراحی)
این مرحله معمولاً از روز اول یا دوم پس از عمل آغاز میشود. هدف اصلی در این فاز، کاهش درد و تورم و جلوگیری از خشکی مفصل است.
تمرینات رایج در این مرحله شامل:
- تمرینات تنفسی و گردش خون: حرکت دادن مچ پا برای پیشگیری از لخته خون
- انقباضات ایزومتریک (Isometric): سفت کردن عضلات بدون حرکت مفصل
- خم و باز کردن تدریجی مفصل: تحت نظر فیزیوتراپیست
- استفاده از دستگاه CPM (Continuous Passive Motion): برای حرکت آرام مفصل زانو بدون تلاش عضلانی
در این مرحله، آموزش نحوه صحیح نشستن، برخاستن و راه رفتن با واکر نیز انجام میشود.
فاز توانبخشی پیشرفته (هفتههای بعدی)
در این فاز که معمولاً از هفته دوم تا ششم ادامه دارد، هدف افزایش قدرت، تعادل و بازگشت به فعالیتهای عادی است.
تمرینات شامل:
- تمرینات مقاومتی با نوارهای کشی (TheraBand)
- تمرینات تعادلی روی زمین یا تخته بالانس
- تمرینات راه رفتن طبیعی بدون وابستگی به واکر
- آموزش صعود و نزول پلهها
در پایان این مرحله، اکثر بیماران قادرند بدون درد و با الگوی صحیح حرکت کنند.
درمانهای فیزیوتراپی
الکتروتراپی (TENS) و اولتراسوند تراپی
در جلسات فیزیوتراپی، از درمانهای الکتریکی مانند TENS برای کاهش درد و تحریک عضلات استفاده میشود. همچنین، اولتراسوند تراپی به کاهش تورم، التهاب و تسریع روند ترمیم بافتهای اطراف مفصل کمک میکند.
ماساژ درمانی و تمرینات دستی (Manual Therapy)
فیزیوتراپیست با انجام ماساژ ملایم، گردش خون را افزایش داده و به کاهش اسپاسم عضلانی کمک میکند.
در مواردی که مفصل دچار خشکی یا چسبندگی باشد، درمان دستی به آزادسازی مفصل و افزایش دامنه حرکتی کمک میکند.
مگنت تراپی و تمرینات آبی (Hydrotherapy)
مگنت تراپی با ایجاد میدان مغناطیسی، التهاب و درد مفصل را کاهش میدهد.
در برخی مراکز توانبخشی، از فیزیوتراپی در آب (Hydrotherapy) نیز استفاده میشود که بهدلیل کاهش فشار وزن بر مفصل، به بیماران کمک میکند تا راحتتر حرکت کنند و سریعتر بهبود یابند.
